Zdrowe żywienie – fundament profilaktyki i leczenia
Prawidłowe żywienie odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu zdrowia, zapobieganiu chorobom oraz wspieraniu procesu leczenia i rekonwalescencji. Odpowiednio zbilansowana dieta wpływa na funkcjonowanie całego organizmu – wzmacnia odporność, poprawia wydolność fizyczną i psychiczną, a także zmniejsza ryzyko wielu chorób przewlekłych, takich jak cukrzyca typu 2, otyłość, choroby sercowo-naczyniowe czy nadciśnienie tętnicze.
Zasady zdrowego żywienia
1. Regularność posiłków
Zaleca się spożywanie 4–5 posiłków dziennie w regularnych odstępach czasu (co 3–4 godziny). Pomaga to utrzymać stabilny poziom glukozy we krwi i zapobiega napadom głodu.
2. Warzywa i owoce jako podstawa diety
Warzywa i owoce powinny stanowić największą część codziennego jadłospisu. Są źródłem witamin, składników mineralnych, błonnika oraz antyoksydantów. Rekomenduje się minimum 400 g dziennie, z przewagą warzyw.
3. Produkty pełnoziarniste
Pełnoziarniste pieczywo, kasze, brązowy ryż czy płatki owsiane dostarczają błonnika, który wspiera pracę układu pokarmowego oraz pomaga regulować poziom cholesterolu i glukozy.
4. Pełnowartościowe źródła białka
W diecie powinny znaleźć się chude mięso, ryby, jaja, nabiał oraz rośliny strączkowe. Białko jest niezbędne do regeneracji tkanek, szczególnie ważnej u pacjentów po zabiegach i w trakcie leczenia.
5. Zdrowe tłuszcze
Warto wybierać tłuszcze roślinne (oliwa z oliwek, olej rzepakowy, orzechy, nasiona) oraz tłuste ryby morskie bogate w kwasy omega-3. Należy ograniczać tłuszcze nasycone i trans.
6. Ograniczenie cukru i soli
Nadmierne spożycie cukru sprzyja otyłości i cukrzycy, natomiast soli – nadciśnieniu tętniczemu. Zaleca się unikanie żywności wysokoprzetworzonej.
7. Odpowiednie nawodnienie
Dorośli powinni wypijać ok. 1,5–2 litry płynów dziennie, głównie wody. Zapotrzebowanie wzrasta m.in. w czasie gorączki, upałów i zwiększonej aktywności fizycznej.
Znaczenie żywienia w warunkach szpitalnych
U pacjentów hospitalizowanych właściwe odżywianie ma szczególne znaczenie. Niedożywienie może prowadzić do:
– wydłużenia czasu hospitalizacji,
– gorszego gojenia ran,
– większego ryzyka powikłań,
– osłabienia odporności.
Dlatego w szpitalu stosuje się diety lecznicze dostosowane do stanu zdrowia pacjenta, np.:
– dietę łatwostrawną,
– dietę o kontrolowanej zawartości kwasów tłuszczowych,
– dietę niskosodową,
– dietę wysokobiałkową,
– dietę dojelitową lub pozajelitową (w uzasadnionych przypadkach).
Każda dieta jest planowana indywidualnie, z uwzględnieniem wieku, stanu klinicznego, wyników badań oraz zaleceń lekarskich.
Edukacja żywieniowa pacjentów
Elementem procesu leczenia jest również edukacja żywieniowa. Jej celem jest przygotowanie pacjenta do kontynuowania prawidłowej diety po wypisie ze szpitala, co zmniejsza ryzyko nawrotu choroby i wspiera długoterminowe efekty terapii.
ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA OSÓB Z NADWAGĄ
Nadwagą nazywamy nadmierną ilość tkanki tłuszczowej w organizmie, o czym świadczy tzw. Body Mass Index- wskaźnik masy ciała, zwany potocznie BMI. Jeżeli mamy nadwagę, to nasz parametr BMI, czyli stosunek masy ciała do kwadratu wysokości ciała wynosi od 24,9 do 30 kg/m2, a obwód pasa mierzony na wysokości pępka przekracza 88 cm u kobiet i 102 cm u mężczyzn.
Nadwaga sama w sobie nie stanowi zagrożenia życia, ale powoduje obniżenie samopoczucia i brak akceptacji własnego wyglądu, może pośrednio wpływać na zaburzenia narządu ruchu (bóle nadmiernie obciążonych stawów, kręgosłupa) i upośledzenie pracy wielu innych narządów (na skutek ich otłuszczenia).
Aby zredukować nadmierną masę ciała, wystarczy zmienić niektóre nawyki żywieniowe i zwiększyć poziom aktywności fizycznej. Przestrzegając odpowiednich zaleceń szybko można zauważyć efekty, a dzięki kontrolowaniu ilości i jakości spożywanych pokarmów oraz niezapominaniu o ćwiczeniach fizycznych można zapobiec ponownemu przyrastaniu masy ciała (tzw. efekt jo-jo).
Ogólne zasady żywienia dla osób, które chcą pozbyć się nadwagi kształtują się następująco:
• Spożywaj 5 posiłków dziennie w regularnych odstępach czasu.
• Nie podjadaj między posiłkami.
• Nie zapominaj nigdy o śniadaniu.
• Wypijaj co najmniej 2 l płynów dziennie
• Do każdego posiłku spożywaj warzywa.
• Codziennie spożywaj produkty mleczne, zawierające łatwo przyswajalny wapń i pełnowartościowe białko.
• Zrezygnuj z wysoko przetworzonych, zwłaszcza dosładzanych i tłustych produktów żywnościowych.
• Wprowadź do swojej diety korzystne zamienniki:
• Pieczywo z białej mąki zamień na pieczywo pełnoziarniste, z mąki razowej lub żytniej, pieczywo chrupkie lub wafle ryżowe.
• Do smarowania pieczywa używaj dobrej kubkowej margaryny lub twarożku homogenizowanego naturalnego. Pieczywo smaruj cienką warstwą. Jeżeli masz zły profil lipidowy, zrezygnuj z masła.
• Wybieraj chudy nabiał, nie dosmaczany (jogurty naturalne, kefir, maślankę, twaróg chudy lub półtłusty, sery żółte niskotłuszczowe). Zrezygnuj z serków topionych i serów pleśniowych; jogurty owocowe lub koktajle sporządzaj z jogurtu/kefiru naturalnego i owoców.
• Tłuste mleko zamień na mleko 1,5 %, śmietankę do kawy na chude mleko, śmietanę kwaśną na jogurt typu greckiego (3 % tłuszczu).
• Wybieraj chude wędliny- polędwicę drobiową i sopocką, schab pieczony, pierś z kurczaka lub indyka, wędliny surowe dojrzewające lub podsuszane. Zrezygnuj z pasztetów, konserw, parówek, kiełbas, mielonek
• Zamień tłuste wędliny na tłuste ryby, zwłaszcza morskie. Wybieraj dorsza, łososia, śledzia, makrelę, zarówno wędzone na zimno i na ciepło, pieczone, gotowane na parze jak i przetwory rybne.
• Jeżeli jesz obiady dwudaniowe, zadbaj, by jedno z dań zawsze było lżejsze, mniej kaloryczne.
• Wybieraj chude gatunki mięs- drób bez skóry (zwłaszcza piersi), polędwicę lub schab wieprzowy, wołowinę, cielęcinę.
• Jako dodatek do obiadu stosuj ziemniaki, grube kasze, pełnoziarnisty makaron, brązowy ryż. Ogranicz kluski, kopytka, pierogi, pyzy.
• Zrezygnuj ze smażenia w głębokim tłuszczu, stosuj w zamian pieczenie i opiekanie potraw na ruszcie.
• Do przygotowywania potraw zużywaj niewielkie ilości tłuszczu, wybieraj tłuszcze roślinne (olej rzepakowy, słonecznikowy, z pestek winogron do pieczenia, gotowania, smażenia; oliwę z oliwek, olej lniany i inne oleje do sałatek). Zrezygnuj ze smalcu i słoniny.
• Staraj się nie dosalać potraw.
• Zrezygnuj z białego cukru. Miód spożywaj okazjonalnie.
• Zrezygnuj z mocnego alkoholu (wódka, koniak, likiery) i piwa.
• Przyprawiaj potrawy świeżymi i suszonymi ziołami, które wspomagają trawienie.
Bibliografia
1. Jarosz, M. (red.). Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – PZH, Warszawa, 2020.
2. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej. Zasady zdrowego żywienia. Materiały edukacyjne NCEŻ, 2023.
3. Instytut Żywności i Żywienia. Piramida Zdrowego Żywienia i Aktywności Fizycznej. Warszawa, 2020.
4. World Health Organization (WHO). Healthy diet. Geneva, 2020.
5. European Food Safety Authority (EFSA). Dietary Reference Values for nutrients. Parma, 2017.
6. U.S. Department of Health and Human Services & U.S. Department of Agriculture. Dietary Guidelines for Americans 2020–2025.
7. Cederholm, T. et al. ESPEN guidelines on clinical nutrition. Clinical Nutrition, 2019.